Гісторыя – не толькі факты, статыстыка, манаграфіі. Гісторыя – гэта людзі, іх пачуцці, погляды, лёсы... Зусім нядаўна мы зноў прыгадалі верасень 1939-га. У памяшканні Таварыства Беларускай Школы прайшоў “круглы стол”, на які былі запрошаны навукоўцы, грамадскія дзеячы, моладзь, звычайныя гарадзенцы – пасівелыя сведкі падзей.

Меркаванні гісторыкаў (а гэта такія імёны, як А.Краўцэвіч, Я.Мірановіч, Мілеўскі) – не могуць не выклікаць цікавасці. Характэрна, што ўсімі была адзначана складанасць, неадназначнасць у інтэрпрэтацыі 1939 г.; пераканаўча раскрыты прычыны драмы. Сп. Мілеўскі, напрыклад, адзначыў памылковую палітыку урада “другой Рэчы Паспалітай” у адносінах да нацменшасцяў, ганебны ўдзел Польшчы у падзеле Чэхаславакіі.

Сп. Яўген Мірановіч паказаў стракатасць і складанасць ацэнкі падзей у вачах сучаснікаў; падкрэсліў незадаволенасць беларускага насельніцтва польскай акупацыяй, надзеі, што звязваў прыгнечаны народ з бальшавіцкімі армадамі. Сталыя людзі з болем дзяліліся асабістымі ўспамінамі: як цяжкія змены ламалі жыццё, уклад, погляды, адбіралі блізкіх.

Выступы моладзі “падагрэлі” дыскусію, недзе нават выклікаўшы абурэнне. Казалі пра прыгнечаны стан Беларусі пры абодвух рэжымах (адзін нават прапанаваў паставіць побач Сталіна і Пілсудскага), пра генацыд і асіміляцыю.

Мабыць, не бывае “гісторыі для ўсіх”. Польская меншасць можа з жалем успамінаць “добрага пана маршалка”, “гераічных жаўнераў” АК, родных і блізкіх. Беларусы ж прыгадаюць Прытыцкага, закатаваных у Картуз-Бярозе, чужую мову, навязаныя парадкі... І ўсё ж верасень 1939 – гэта сімвал, сімвал трагізму і еднасці лёсаў, гэта факт, этап, што павінен навучыць нас – беларусаў і палякаў, украінцаў і яўрэяў, рускіх і літоўцаў – разумець адзін аднаго, ставіцца з павагай да культурных і гістарычных адметнасцяў кожнага, знайсці фундамент агульных каштоўнасцяў, што нас яднае і ўзаемаўзбагачае на шматпакутнай крывіцкай зямлі.

Андрэй Барташэвіч