Другая сусветная вайна прынесла людзям незлічоныя беды і пакуты. Не абышла яна і Наваградак. У чатырох кіламетрах ад яго, у бок Батораўкі, у лесе стаіць крыж – сведка жудаснай гісторыі. Менавіта тут прынялі мучаніцкую смерць адзінаццаць сястёр-назарэтанак.

Каб прайсці да помніка, трэба ісці па вузкай сцяжынцы зарослага лесу. Потым яна раздвайваецца і невядомая магічная сіла цягне цябе ў патрэбным кірунку. З сёстрамі мы тут і сустрэліся. Яны часта прыязджаюць сюды памаліцца за сясцёр і запаліць свечкі. Адсюль пачынаюцца ўсе іх дарогі. Сёстры распавялі аб жудасных падзеях таго часу.

У 1943 годзе па Наваградку пракацілася хваля арыштаў. І першых забіралі мужчын: бацькоў сем'яў, сыноў. Іх маці, жонкі пайшлі да сясцёр падзяліцца сваім горам. Увесь Наваградак іх добра ведаў, таму што яны вучылі дзетак пры кляштары. Сваім горам  прыходзілі падзяліцца не толькі каталікі, але і мусульмане, габрэі, людзі розных нацыянальнасцяў, веравызнанняў. Сёстры адказвалі спагадай і малітвай.

Аднойчы сёстры пайшлі да святара і сказалі, што калі патрэбна такая ахвяра, хай іх расстраляюць, а людзей адпусцяць. Прысуджаным замянілі смяротнае пакаранне на прымусовыя працы. Сёстрам даслалі вестку, што ім трэба прыйсці ў камісарыят. Увечары, па дарозе сёстры сустрэлі 12-ую  сястру, якая працавала ў шпіталі і хадзіла ў свецкім адзенні. На пытанне – вы куды, настаяцельніца Стэла, адказала, каб тая ішла дадому і чакала іх. Але сёстры больш не вярнуліся…

Будынак былога камісарыята стаіць і цяпер, з тымі ж кратамі на вокнах – будынак народных дэпутатаў па вул. Міцкевіча. Камеры былі настолькі малыя, што сёстры маліліся крыжом – толькі адна магла легчы. Вывезці расстраляць іх хацелі ў той жа вечар, але на запланаваным месцы было шмат сведак  – людзі пасвілі кароў. Ноч у камеры, а досвіткам вяртанне на ранейшае месца. Яма была ўжо прыгатаваная хлопчыкам з суседняй вёскі. Пасля растрэлу сясцёр разам з хлопчыкам закапалі.

12-ая сястра – сястра Малгажата – пачала хвалявацца, што сёстры не вярнуліся, і пайшла іх шукаць.

Адзін чалавек дапамог, пачуўшы гутарку п'яных салдатаў, якія здзейснілі злачынства. Прыйшоў і распавёў, дзе былі расстраляныя. Сястра знайшла гэтае месца і хадзіла туды ўпотай, таму што ўсюды немцы былі. Каб лёгка месца знайсці паставіла маленькі крыжык. А калі сышлі немцы, з'явілася і магчымасць перавезці целы, каб нармалёва пахаваць. Быў сакавік месяц і не было снегу, а людзі прыгатавалі сані. І ўсё думалі, як іх можна перавезці. І ўяўляеце, за ноч выпаў снег!

Дамавіны стаялі ў Фарным касцёле на квенчніках, прыходзіла шмат людзей памаліцца за сясцёр. Зладзілі Імшу, каб пахаваць па-чалавечы. Пахавалі каля храма.

Святара на той час таксама забралі, а сястра Малгажата адзіная засталася, хавалася ў хатах каля касцёла, а пасля перайшла жыць у сам касцёл. У пакойчыку, дзе падрыхтоўваліся да службы, за шафай і жыла некаторы час, дапамагала людзям.

Потым была афіцыйная эксгумацыя, і сясцёр у саркафагу перанеслі на алтар.

Калі памерла 12-ая сястра, яе пахавалі на свецкіх могілках, але праз некаторы час забралі ў храм. Цяпер яна служка Божая, але напэўна будзе занесена на алтар – чакаюць цуда.

Такая вось гісторыя.

Падчас нашай размовы да крыжа ўсё ішлі ды ішлі турысты, з цікавасцю глядзелі на манахіняў і крыж, пастаўлены ў гонар тых, хто за веру заплаціў найвышэйшую цану – аддаў сваё жыццё. І як казаў некалі Пушкін: «сюды не зарасце народная сцяжына».

А на развітанне сёстры далі параду нашым чытачам – калі ёсць мара, памаліцеся сёстрам і яна абавязкова споўніцца..

Як абвестачка:

1 жніўня тут адбылася Святая Імша, прысвечаная 65-гадавіне трагічнай падзеі. На цырымонію прыйшлі не толькі жыхары з навакольных вёсак, але і госці з Польшчы ды Літвы. Асаблівую ўрачыстаць надаваў факт, што Святую Імшу на месцы растрэлу сясцёр-назарэтанак адслужыў біскуп Мінска-Магілёўскай дыяцэзіі Антоній Дзям’янка. Гучала слова Божае за нявінна расстраляных ахвяр, ускладаліся кветкі да помніка. Яны аддалі жыцці за нас, а мы павінны захаваць аб іх памяць.

Юля КАТАЖЫНСКАЯ

Фота аўтара