Гарадзенскі біёлаг, краязнаўца Ігар Лапеха  пераўтварыў бы ўсю сістэму “дрэвазнаходжання” горада.

-Як жа без дрэваў на вуліцах, яны ж ачышчаюць паветра?

-Гарадскія дрэвы не маюць амаль ніякай ачышчальнай функцыі. Чысціць паветра вецер. Вялікая цыркуляцыя атмасферы робіць так, што гараджане дыхаюць паветрам, прынесеным з лесу, поля, мора, а сяляне нюхаюць “водары” з горада.

А дрэвы нашыя ўжо даўно пераўтварыліся ў брудныя мачалкі. Яны, як губка,  збіраюць пыл, хварэюць і гінуць. Напрыклад, ліпы: на іх ліпкі налёт садзіцца ўвесь бруд.

Адзінае выйсце – не выпускаць у цэнтр дымячыя машыны, як гэта, дарэчы, робіцца ў Еўропе. А ў нас столькі  дабітых ездзіць! І ніякае дрэва не здолее справіцца з такім кагалам  выхлапаў.

- Ад чаго ж тады ратуюць дрэвы?

- Напрыклад, калі паміж домам і вуліцай ёсць дрэва, яно, натуральна, ратуе ад шуму. Таксама ад сонца, калі вы сядзіце ў цені на лавачцы. Ад ветра. І нават ад самагубства, бо птушачкі і казявачкі, як і ўсё жывое, прыносяць вам пэўнае эстэтычнае задавальненне.

Паглядзіце, у новых мікрараёнах зусім няма дрэваў. Добра рабілі ў 60-70-ыя гады: брак архтэктуры “хрушчовак” кампенсаваўся дваром-садам. Зараз тыя расліны дасягнулі дэкаратыўнай сталасці, і двары выглядаюць досыць прывабна.

- Ці патрэбныя дрэвы на Савецкай плошчы?

- Справа ў тым, што Савецкая плошча пазіцыяніруецца як сквер, зона адпачынку. Як любы сквер, ён павінен мець утульныя месцы. Робіцца гэта проста: зверху  вялікае дрэва, якое дае цень, ніжэй кусцікі і кветачкі перад лаўкай. Але дрэвы, якія б маглі скласці аснову гэтага сквера, ужо высечаныя. Новыя дрэўцы ніколі не вырастуць, бо пасаджаны “уверх каранямі”. Увогуле, дрэваў, якім больш за 50 год, па гораду засталося толькі каля 400! А з тых, што памятаюць яшчэ Антонія Тызенгаўза, толькі ясень ў Старым парку.

-Як тады, на тваю думку, павінна выглядаць плошча?

-Ёсць два базавых паркавых стыля: пейзажны і рэгулярны. Уся Савецкая плошча задумвалася як рэгулярны сквер. Тут павінны быць строгія роўныя алеі і вялікія манументальныя расліны, якія б падкрэслівалі абрысы новасфарміраванай плошчы. З накірункамі задуманых  алей ўсё добра. Цэнтральны выглядае на Фарны касцёл. Другі  – ад фантана да дома купца Мураўёва. Ліхтары з клумбамі арыентуюцца на палац Тэкстыльшчыкаў. А з  дрэвамі, якія павінны фармаваць алеі, глуха. За аснову быў ўзяты  японскі садзік. Звычайна гэта такі маленькі дворык з мініяцюрнымі раслінкамі ў розных кампазіцыях. На шырокім полі  плошчы зрабілі некалькі такіх садзікаў, якія ў яе аб’ёме губляюцца і робяць яе яшчэ большай. Пейзажны парк -  гэта салажавая прырода, ён вельмі ўдала выкарыстоўвае рэльеф. Кампазіцыю такога кшталту можна было б аднавіць ў Старым парку, у так званай Швейцарскай даліне.

-А парк?

- Парк складаецца з дзвюх частак: першая каля рэчкі - пейзажная, другая за тэатрам – рэгулярная. Напрыклад, каля Медычнай акадэміі яшчэ засталіся велізарныя дрэвы з рэгулярнага батанічнага сада. Да іх  можна было б  дадаць меньшыя ярусы: ліпы (якія потым заменяць гэтую дамінанту), кусты (бэз, язмін) і кветкі. Нажаль, у Старым парку гэтая сістэма страчана, бо асновай рэканструкцыі  тут з’яўляюцца ўжо не дрэвы, а план сцежак на лісце паперы. Парк праглядаецца наскрозь з любой кропкі. Няма інтымнасці, рамантыкі, уласцівай такім паркам. Тут нельга пацалавацца, каб усе не ўбачылі. 

Да таго ж, відовішчная перспектыва рэгулярных алей павінна замыкацца на дамінанце. Напрыклад, помнік загінуўшым міліцыянтам, калі б яго ўсталяваць на 5 метраў на поўдзень, падкрэсліў бы свой дэкарацыйна-ідэалагічны сэнс, бо замыкаў бы перспектыву алеі.  Тое ж з музычным фантанам. Тады ў людзей не ўзнікала б жаданне спілаваць векавыя ліпы, якія стаяць ў іх на дарозе.

 Брацкая магіла была раней месцам жалобы ў цішы паркавай зеляніны. Зараз яна больш падобна да магілы-сцэны, таму ужо не кранае мяне. Як, дарэчы, і новы помнік воінам-пагранічнікам. Гэтыя свяцільнічкі, кветнічкі больш падыходзяць да японскага сада, чым да параднага помніка.

-Якія расліны характэрны для нашага горада? Досыць дзіўна, што паўсюль садзяць тое, чаго раней ў нас не было?

- Я б канешне хацеў, каб  ў Гародні раслі платаны і магноліі. Фактычна, такое можна зрабіць. Але гэта досыць дарагі варыянт. Значна меншымі сродкамі можна дасягнуць значна большага дэкаратыўнага эфекту. Нажаль ў нас пустыя новыя мікрараёны, паступова агаляецца цэнтр. А пітомнікі зелянбуда перапоўнены  добра знаёмымі дэкаратыўнымі дрэвамі: ліпамі, клёнамі, таполямі. Куды падзеліся з вуліц бэз, вішні, яблыні?..

Якія дрэвы найлепшыя, цяжка сказаць, бо ўсіх іх садзяць у такія жорсткія ўмовы, што яны “даюць дуба”. Каштаны пачынаюць сохнуць, бо не вытрымліваюць, калі пад імі толькі паў квадратнага метра жывой плошчы. Для каштана трэба, каб ўся плошча пад  яго кронай была засаджана траўкай, а не бетоннай пліткай. Тое ж самае з ліпай. Яна досыць адчувальная да забруджваня паветра.

- Чаго б ты параіў нашаму зелянбуду?

- У нас дагэтуль ніхто не даглядае  дрэвы! Мікраарганізмы, хімікаты, солі з тратуараў патроху знішчаюць дрэва. Ніхто не сочыць за дэкаратыўным аздабленнем, не падразае, не фармуе кроны дрэваў і кусты. А гэта прамы абавязак зелянбуда!

Я б пачаў з аздараўлення дрэваў. Па-першае, убраў бы плітку там, дзе яна душыць дрэвы і не вельмі неабходная для пешаходаў.Па-другое, спіліў бы сухія, мёртвыя дрэвы. І, канешне, штодзённы догляд.  А ў нас яны знаходзяцца ў жахліва неспрыяльных умовах. Дрэва ў сучасным горадзе – гэта каштоўнасць. Вырасціць яго - высілак 20-50 гадоў. Таму   варта пазмагацца б  за тыя, што ў нас яшчэ засталіся…

Надзея Завіноўская