Шмат новых уражанняў атрымалі замежныя госці нашага горада, што ў складзе місіі БДІПЧ АБСЕ прыехалі назіраць за правядзеннем парламенцкіх выбараў 2008. Гэта была і прыбіральня на адным з сельскіх участкаў, і супергучны канцэрт «мастацкай самадзейнасці»  працаўнікоў хлебазавода, што адбываўся ледзь не паміж урнай і сталамі камісіі і на які не мажліва было глядзець без жалю і недаўмення…

Здзівіў таксама і кароткі дыялог паміж старшынёй камісіі і адным з яе членаў, адразу пасля адкрыця ўчастка:

– Ну, наша задача – 70 адсоткаў.

– Так, зразумела, 30 і 40.

(Напэўна з улікам папярэдняга галасавання).

Працэс падліку галасоў

Па закрыцці ўчастка каля восьмай гадзіны назіральнікам было строга ўказана месца за сталамі ў куце. Як па камандзе ўсе прадстаўнікі камісіі на чале са саршынёй сцягнулі абрус з доўгага шэрагу парт, што былі сталом выбарчай камісіі, і перасунулі іх так, каб атрымаўся больш шырокі і зручны для падліку стол. Члены камісіі занялі месцы вакол. З суседняга пакоя старшыня вынесла вялізны стос папер – нескарыстаныя бюлетэні. Іх па частках раздалі ўсім, хто сядзеў за сталом, і кожны чалавек падлічыў бюлетэні ў сваёй частцы і занатаваў іх колькасць на маленькай паперцы. Усе паперкі з лічбамі былі перададзены жанчыне з калькулятарам. Агульны вынік не быў абвешчаны ўслых. Куты  ўсіх пустых бюлеценяў былі адрэзаны нажніцамі. Усё было акуратна сабрана і апячатана сургучом.

Пасля  падлічвалася колькасць бюлеценяў у пераноснай урне, урне папярэдняга галасавання, стацыянарнай урне. Усё сартыравалася і падлічвалася з хуткасцю гука. Усё падлічанае апячатвалася з такой жа хуткасцю.  Але пасля кожнага чарговага падліку ніякіх лічбаў услых ніхто не абвяшчаў. А потым за сталом з калькулятарам разгарнулася даволі ціхае і працяглае абмеркаванне паміж двумя членамі камісіі і старшынёй. Вынік кожнага асобнага паказчыка не заносіўся ў пратакол адразу пасля падліку, хаця ўсё мусіла быць менавіта так. Адна з назіральніц падчас гэтага прыгадала, як на ўкраінскіх выбарах падымалі кожны бюлетэнь так, каб усе прысутныя маглі ўпэўніцца ў правільнасці падліку. Там падлік доўжыўся амаль усю ноч. Падлік на нашым участку агулам заняў не больш за гадзіну.

На сутыкненні светапоглядаў

У дзень выбараў кожная мабільная каманды ў складзе двух назіральнікаў наведала каля 15 выбарчых участкаў. На кожным з участкаў іх сустракалі ледзь не з хлебам-соллю (знакамітая гасціннасць!), але калі  справа даходзіла да лічбаў... Асабліва тых, што тычыліся колькасці дададзеных да першапачатковага спісу  выбаршчыкаў ці колькасці заявак на здзяйсненне галасавання на даму... Тады ўсмешка на тварах старшынь выбарчых камісій рабілася менш шырокай і значна больш напружанай, а падчас і зусім знікала. Прычым жаданне падаваць падобную інфармацыю змяншалася адносна таго, на колькі блізка да канца падыходозіў працэс галасавання. На запыт назіральнікаў пабачыць спісы выбаршчыкаў самымі распаўсюджанымі былі наступныя адказы (па меры павелічэння частаты ўжывання):

«Мы не павінны адцягваць увагу членаў камісіі, бо ў іх будзе стрэс і яны могуць дапусціць памылку» (у той жа час, паказаць бюлетэнь чамусьці не выклікала стрэсу ў членаў камісіі і яны яго паказвалі).

«Мы не павінны ўмешвацца ў ход галасавання» (нават пры поўнай адсутнасці выбаршчыкаў на ўчастку).

«Гэта юрыдычны дакумант, я нясу за яго адказнасць, таму паказаць яго вам не магу».

«У адпаведнасці з законам я не маю права гэтага рабіць».

У законе сказана, што назіральнік не павінны перашкаджаць ходу правядзення выбараў, а члены камісіі не павінны перашкаджаць ходу назірання. Калі ў адной з сельскіх школ назіральнікі падкрэслілі, што на іхную думку закон не забараняе ім азнаёміцца з падобнага роду дакументамі, яны атрымалі шэдэўральны адказ ад старшыні: «Вы і мы чытаем адныя і тыя ж заканадаўчыя акты (выбарчае заканадаўства РБ) і трактуем іх ПА-РОЗНАМУ – у адпаведнасці з нашым светапоглядам (!)». Што праўда, то праўда, светапогляд ў нас сапраўды розны, але прычым тут заканадаўства?

Хворыя, на ўсё згодныя

Здзівіла і статыстыка галасавання ў бальніцах, якую коратка можна апісаць фразай «усе як адзін». Цікавымі былі і дадзеныя па псіхіятрычна-наркалагічным цэнтры: прагаласавілі ўсе ўнесеныя ў спіс выбаршчыкі! Сярод іх адзін голас быў аддадзены за прадстаўніка апазіцыі.

Не надта ахвотна абвяшчалася і лічба па колькасці атрыманых камісіяй бюлеценяў. Старшыня адной з камісій спрабавала публічна прынізіць даверанную асобу апазіцыйнага кандыдата, які пацікавіўся дадзенай лічбай. Маўляў такі дарослы мужчына ніяк не здолеў самарэалізавацца ў жыцці вось і цікавіцца невядома чым. Усё тая ж асоба здолела ўварвацца ў кабіну да маладога хлопца і, хутчэй за ўсё, ўпэўніцца ў правільнасці ягонага выбару, пад відам таго, што не ўпэўнена была, ці той мае 18 год. Той хлопец у прыватнай размове з назіральнікамі прызнаўся, што яму было вельмі непрыемна.

Увогуле, назіральніца з Германіі адзначыла, што тып галасавання быў даволі «адкрытым», маючы на ўвазе тое, што многія неслі да ўрны свой бюлецень з галачкай нават не склаўшы яго напалам, маўляў, глядзіце, я зрабіў «правільны» выбар.

А калі дадаць сюды пластылінавыя пячаткі на ўрнах, то сапраўды, як сказаў адзін малады выбаршчык другому, трымаючы ў руках бюлецень : «Можна несці адразу ў тую урну», – і паказаў на сметніцу ў куце.

Дар’я ФЯДОТАВА

Фота аўтара