Людзі здаўна мелі тэндэнцыю да ўшляхетнівання сябе і ўсяго навокал. Пачалося гэта ўсе ад нашага шаноўнага калматага продка,  які размалёўваў свае цела і выразаў на халодных сценах пячэр крэсачкі ды іншыя геаметрычныя матывы… Так узнік арнамент.  

Галоўнае – рытм

 
Можна сказаць, што існуе ён так сама доўга, як і чалавецтва. Ад дагістарычных часоў, праз старажытныя цывілізацыі і да нашых дзён; ў высокім мастацтве і на бытавых прадметах штодзеннага ўжытку. Каб заўважыць гэта, трэба проста прыгледзецца да рэчаў, якія на працягу стагоддзяў суправаджалі людзей.

Арнамент – гэта і фантазійна пераплеценыя матывы на алтарах касцёлаў, прыгожыя загагулінкі на пярсцёнках і завушнічках, урэшце, зайцы на кубках…  Галоўнае – гэта рытмічнае чаргаванне матыва. Узор, які хаатычна запаўняе паверхню прадмета, арнаментам не лічыцца.

Адзін з вельмі важных аспектаў выкарыстання арнаменту – мастацтва.  Асабліва рэлігійнае: упрыгожваць дом Бога людзям вельмі падабалася і ў Старажытным Егіпце, і ў Кітаі, і ў Еўропе. Арнамент пераважна ўжываецца ў так званай малай архітэктуры. Парталы, алтары, канфесіяналы і г. д. Калі-нікалі арнамент ўпрыгожвае фасад будынку. І зусім рэдка ўжываецца ў жывапісе.

Дзевяць матываў на працягу чатырох стагодздяў

У антычнасці пераважна дамінавалі геаметрычныя элементы,  у сярэднявеччы больш выкарыстоўваліся заамарфічныя матывы – галовы звяроў і птушак, пераплеценыя галінкі дрэў, пукі кветак. Але пасля наступлення новага часу з’явіліся  так званыя дызайнерскія арнаменты.  Тэхнічны прагрэс ў постаці друкарскага станка даў магчымасць шырока распаўсюдзіць новыя ідэі на вялікія адлегласці. Кнігі з новапаўсталымі арнаментамі друкаваліся вялікімі накладамі і траплялі у аддаленныя куткі Еўропы, дзе майстры альбо ад браку фантазіі, альбо за новымі тэндэнцыямі капіравалі ўзор на свае творы мастацтва.(6) Так нарадзілася арнаментальная мода. Яна працягвалася ад рэнесанса да ракако (15-18 век). Кожны матыў панаваў на працягу 25-50 год, а потым змяняўся новым –  ўсяго 9 на працягу чатырох стагоддзяў.

Гэта фенаменальная з’ява, бо на ўсім старым кантыненце, у меншым ці большым горадзе, амаль ў кожным касцёле мы можам знайсці ідэнтычныя аздобленыя элементы.

Апрача яўна бачнай дэкаратыўнай функцыі арнамент можа ўжывацца для датавання прадмету. Не хацелася б катаваць шаноўнага чытача вялікай колькасцю дат – але ўсё пададзенае неабходна для зразумення, які гэта цуд.

Пра Фарны касцёл

Разгледзім ўсё на канкрэтных прыкладах. Найбольш прыгожая і імпануючая калекцыя арнаментаў захавалася  ў Гродзенскім Фарным касцёле. Яны барочныя, як і сам касцёл.

Першы храналагічна – гэта акантавы арнамент. Яго асновай з’яўляецца ліст расліны аканту.  Расце яна на сяродземнаморскіх тэрыторыях, у Грэцыі напрыклад, дзе ўпершыню і была адаптавана для эстэтычных мэтаў. Ад антычнасці акантавы матыў перманентна існаваў, але як самастойны арнамент паўстаў толькі ў 17 стагоддзі. Прыдумаў яго Шарль Лепрынс ў Францыі ў палове 17 стагоддзя. Да прастораў Ўсходняй Еўропы дайшоў ў чацвертай чвэрці. Быў папулярны з 1675 па 1715.

Алтар апостала Тадэуша. Алтарныя вушы ўпрыгожвае акантавы арнамент. Смела можна сказаць што прыблізная дата стварэння каля 1700 і, мы не памылімся – паводле  архівальных звестак, гэты алтар быў прывезены да нас з Калінінграда ў 1709 годзе.

Галоўны алтар ўпрыгожвае рэгенцыйны арнамент. Галоўным матывам гэтага арнамента з’яўляецца стужка, якая бяжыць ламаючыся ў розныя бакі. Прыдумалі яго каля 1700 года, ва Ўсходняй Еўропе ён распаўсюдзіўся каля 1720-30. Так яго прыблізна і можна задатаваць. І зноў мы не памылімся. Архівальныя звесткі падаюць, што ў 1736-1737 г. яго ўстанавіў Ян Хрысціян Шміт.

Тое самае можна прарабіць з амбонай і канфесіяналамі. На іх мы бачым ўзор які выглядае трошкі як фальбанка ад сукенкі. Гэты арнамент называецца ракайль. Першыя яго праекты былі зробленыя ўжо ў 30 гады праз Месаніера. Да нас ён дайшоў ў 50 гады – так больш менш мы можам іх задатаваць. І зноў будзем мець рацыю – амбон усталявалі ў 1752 годзе, а канфесіяналы былі перароблены ў 1768 годзе.

Ў прынцыпе, дзеля таго, каб даведацца дату, можна проста заглянуць ў кнігу, якая Фарнаму касцёлу прысвечана. Але я хацела паказаць, што існуе вялікая колькасць цікавых альтэрнатыўных метадаў працы з прадметам мастацтва. А таксама праз арнаменты яшчэ раз даказаць тое, што наша катэдральная святыня – гэта значная частка культурнага ўніверсума, аб чым мы павінны ведаць і ганарыцца.

Мартафана МАРТАФАНІ

Фота ў касцёлеі музее – аўтара