Прыблізна гадзіну цягнецца паездка па горнай дарозе ад культурнай сталіцы Польшы – Кракава - да невялічкага, але вельмі прыгожага, старога і утульнга гарадка. Здаецца, што ў гэтым месцы жыцьце заўжды цягнулася лагодна і павольна, але калі чуеш назву мястэчка, па целу прабягаюць мурашы. Асьвенцым.

Асьвенцым-Біркенаў з’яўляўся самым вялізным канцлагерам  ва ўсей Эўропе. Першапачаткова ён зьмяшчаўся толькі на месцы былой ваенай часьці,  якая знаходзіцца ў самым мястэчку Асьвенцым. Там было за дзесятак карпусоў, прызначаных для розных мэтаў,  пачынаючы з жытла і заканчваючы крэматорыем.

Там знаходзіўся і пастарунак, заходзячы ў які і зараз даволі складана не згубіць прытомнасьць, а што ўжо варта казаць пра змучаных працай, недаяданьнем і недасыпаньнем людзей. Змрочныя камеры з адным невялічкім акенцам,  на прыканцы калідора - так званыя “распранальні”. Вязьняў перад тым, як весьці на растрэл, пераконвалі ў тым, што яны ідуць ў лазню,  і, зразумела,  яны распраналіся перад ею. Таксама ў асьвенцымскай вязьніцы былі вельмі жахлівыя карцэры. Уявіце сабе

каменны мяшок памерам метар на палову метра, да самага столю закладзены цэглай. Уваход у такі карцэр знаходзіўся ўнізе. Тут правініўшыся павінен быў прастаяць усю ноч,  а раніцай ізноў выпраўляцца з астатнімі на працу.

Не меньш жахлівае ўражаньне пакідаюць і астатнія блокі гэтай часткі “экспазіцыі”. Сеньня ў іх выстаўлены фатаздымкі людзей,  якія там жылі, працавалі і загінулі, шматлікія рэчы вязьняў: абутак,  расчоскі,  чамаданы і г.д. Асабліва жахліва выглядаюць маленечкія распашонкі,  прыстасаваньні для гатаваньня ежы немаўлятам,  ды і ўвогуле дзіцячыя рэчы. Людзей пры перасяленьні ў гэты лагер жорстка падманвалі: ім казалі, што іх перасяляюць на Ўсход, што ў іх будзе зямля і дамы, дазвалялді браць каля 25 кг. асабістых рэчаў. Які гэта быў цынізм! Зразумела, што людзі бралі самае дарагое, што ў іх есьць. А па прыбыцьці ў іх гэта ўсе адбіралі.

Напэўна, варта яшчэ распавесьці, як прыходзіў адбор па прыбыцьці ў лагер. Цягнік прыбываў. Людзі выходзілі на перон, дзе іх чакаў узвод немецкіх салдат і доктар Клаўберг, які пачынаў кожнага абглядваць, як жывелу на продаж. Хворыя,  кволыя, старыя, маленькія дзеткі і большасьць габрэяў і цыган адразу ж адыходзілі ў левы бок. Астатніх вялі ў лазню, дзе іх прымусова мылі, стрыглі і выдавалі лагерную вопратку,  пасьля чаго адпраўлялі працаваць.

А што ж адбывалася з другой часткай людзей? Іх так сама строілі ў калоны і адпраўлялі ў... крэматорыі,  якіх на тэрыторыі Асьвенцыма-Біркенаў было некалькі штук. Сістэма працы крэматорыя была такая: 5 камер, у кожную з каторых зьмяшчалася  па 2 тысячы чалавек,  пасьля дзьверы камеры зачыняліся і туды засыпалася атрута Цыклоній-Б,  людзі паступова задыхалісь,  а калі ўсе было скончана,  то служачыя спальвалі трупы. Людзі ў камеры заходзілі дабравольна, бо ізноў выкарыстоўваўся падман з лазняй.

На тэрыторыі самога Асьвенцыма крэматорый быў толькі адзін, і колькасьць ахвяраў там магла быць “усяго” 500-700 чалавек у суткі.

Аднак акрамя Асьвенцыма быў яшчэ лагер, пабудаваны савецкімі ваеннапалоннымі,  так званы Біркенаў. Ен знаходзіцца за некалькі кіламетраў ад Асьвенцыма,  і ўяўляе сабой жудаснае відовішча.

Чыстае поле,  у якім “тырчаць” баракі, у якіх жылі вязьні. Дзесьці удалечыні - трубы зруйнаванага крэматорыя,  побач зь ім знаходзіцца невялічкае возера, у якое высыпалі попел загінуўшых. Уявіце голыя бетонныя сьцены, паміж імі дрэнна зьбітыя трохпавярховыя  нары, ніжняя частка якіх увогуле бетонная, адсутнасьць прыбіральні. А таксама цынічныя надпісы на сьцяне кшталту “Чыстата - гэта абавязак кожнага!”,а гэта з улікам таго нто вады людзым выдавалі па 10 літраў у дзень на ўвесь барак.

Самыя жахлівыя ўспаміны пакінулі прыбіральні. Чатыры голыя сьцяны, а пасярод будоўлі нешта, далека нагадваючае паілкі для ската. Людзей туды адводзілі дзесяткамі і на ўсе пра ўсе давалі хвілін пяць.

Дагэтуль дакладна не вядомая колькі чалавек загінула ў лагеры Асьвенцым-Біркенаў, бо толькі 20 адсоткаў людзей, якіх туды прысылалі, рэгістраваліся. Астатніх так і зьнішчалі - без суда і сьледства, без захаваньня якой-небудзь звестак пра іх., як асобаў.

Кацярына Бычак.